Çocuğunuzda takıntı ve zorlantılar olduğundan şüpheleniliyorsa ya da OKB tanısı konduysa, çocuk ergen psikiyatristi Yale-Brown ölçeğinin çocuklara uyarlanmış biçimini uygulamak isteyebilir. Bu sayfada bu değerlendirme hakkında ebeveynlerin en sık sorduğu soruları yanıtlıyoruz.
Yale-Brown obsesyon kompulsiyon ölçeği, takıntı ve zorlantıların şiddetini ölçmek için geliştirilmiş bir değerlendirme aracıdır. Çocuk ve ergenler için uyarlanmış biçimi, CY-BOCS olarak bilinir. Ölçek bir tanı testi değildir; OKB tanısı konmuş ya da şüphelenilen bir çocukta belirtilerin ne kadar ağır olduğunu ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğini gösterir.
Bu değerlendirme iki temel amaca hizmet eder: Tedavi başlangıcında belirtilerin şiddetini belirleyerek en uygun tedavinin seçilmesine yardım eder ve tedavi süresince tekrarlanarak ilerlemenin somut olarak izlenmesini sağlar.
Y-BOCS bir kâğıt kalem testi değil, yarı yapılandırılmış bir görüşmedir. Değerlendirmeyi çocuk ergen psikiyatristi ya da bu alanda eğitimli bir uzman yapar. Görüşme genellikle çocuk ve ebeveynlerle birlikte başlar; ardından çocukla ya da gençle ayrı bir bölüm yapılır. Küçük çocuklarda ebeveynlerin gözlemleri önemli bir yer tutar; ergenlerde ise değerlendirme ağırlıklı olarak gençle yürütülür. Uzman, yanıtları birlikte değerlendirerek puanları belirler.
Değerlendirme iki bölümden oluşur. İlk bölümde geniş bir belirti listesi üzerinden çocuğun hangi tür takıntı ve ritüellere sahip olduğu belirlenir. İkinci bölümde ise takıntılar ve ritüeller için ayrı ayrı şu sorular sorulur:
| Soru alanı | Ebeveyne ya da çocuğa örnek soru |
|---|---|
| Zaman | “Bu düşünceler ya da davranışlar gün içinde ne kadar zamanını alıyor?” |
| Aksama | “Okula hazırlanmayı, ödevlerini ya da arkadaşlarınla oynamayı engelliyor mu?” |
| Sıkıntı | “Bu düşünceler aklına geldiğinde ya da ritüeli yapamadığında ne kadar huzursuz oluyorsun?” |
| Direnç | “Bu düşünceleri ya da davranışları durdurmaya çalışıyor musun?” |
| Kontrol | “İstediğinde bunları durdurabiliyor ya da erteleyebiliyor musun?” |
Sorular çocuğun yaşına ve anlama düzeyine göre uyarlanır; küçük çocuklara somut örneklerle sorulur.
Her soruya sıfırdan başlayan bir puan verilir; takıntılar ile ritüeller için toplanan puanlar birleştirilerek genel bir şiddet puanı elde edilir. Puan yükseldikçe belirtilerin günlük yaşam üzerindeki etkisi artar. Sonuçlar genellikle hafif, orta ve ağır olmak üzere yorumlanır. Ancak puan tek başına bir karar verdirmez; psikiyatrist puanı, çocuğun genel durumu, eşlik eden sorunlar ve ailenin günlük yaşamı ile birlikte değerlendirir.
Puan düşük ya da orta çıktığında psikiyatrist çoğu zaman önce terapiyi önerir: çocuk, korktuğu durumlarla basamak basamak karşılaştığı ve ritüelini yapmadan beklemeyi öğrendiği bir bilişsel davranışçı terapi programına başlar. Puan yüksekse ya da birkaç aylık terapiye rağmen beklenen gerileme olmazsa, plana ilaç tedavisi de katılabilir. Görüşmenin ilk bölümünde çıkarılan liste ise terapistin elinde bir yol haritasına dönüşür; çalışmaya çocuğu en az zorlayan ritüelle başlanır.
Tedavi boyunca ölçek birkaç kez yeniden yapılır. Toplam puanın gerilemesi çocuğun ilerlediğini gösterirken, beklenen düşüşün görülmemesi planın gözden geçirilmesini sağlar. Pek çok aile için bu somut değişim, sürecin en motive edici parçalarından biridir.
Görüşmeden önce şu hazırlıklar değerlendirmeyi kolaylaştırır:
İnternette ya da bazı kaynaklarda takıntılarla ilgili kısa testlerle karşılaşabilirsiniz. Bu testler bir fikir verebilir; ancak Y-BOCS'un çocuklara uyarlanmış biçimi, eğitimli bir uzmanın yaptığı görüşmeye dayanır. Uzman, çocuğun ve ailenin yanıtlarını birlikte değerlendirir, belirsiz yanıtları açıklığa kavuşturur ve takıntıları tiklerden, kaygıdan ya da diğer tekrarlayıcı davranışlardan ayırt eder. Bu nedenle sonuçları daha güvenilirdir ve tedavi planlamasında kullanılabilir.
Evet. Çocuklarda takıntılar çoğu zaman bütün aileyi içine çeker. Çocuğun sıkıntısını hafifletmek isteyen ebeveynler aynı soruya defalarca yanıt verebilir, banyoyu çocuğun istediği sırayla kullanabilir ya da evdeki eşyaları belirli bir düzende tutabilir. Değerlendirme sırasında bu katılımın türü ve sıklığı da konuşulur. Bu bilgi, terapide ebeveynlerin bu davranışları adım adım nasıl azaltabileceklerinin planlanmasında kullanılır. Ebeveynlerin bu konuyu açıkça paylaşması önemlidir; çünkü amaç suçlamak değil, çocuğa en etkili desteği sağlamaktır.
On dört yaşındaki bir genç, okulda bir şeye dokunduktan sonra ellerini dakikalarca yıkıyor, eve gelince bütün kıyafetlerini değiştiriyor ve kardeşlerinin odasına girmiyor olsun. Değerlendirmede bu ritüellerin gün içinde iki saati aştığı, gencin onları durdurmaya çalıştığı ama çoğu zaman başaramadığı anlaşılır. Toplam puan yüksek çıkar. Psikiyatrist terapiyle birlikte ilaç tedavisini de önerir. Birkaç ay sonra yapılan yeniden değerlendirmede puanın belirgin biçimde azaldığı görülür; genç de okul tuvaletini yeniden kullanabildiğini anlatır.
Çocuk ve ergenlerde takıntıların nasıl göründüğü, ailelerin nasıl destek olabileceği ve tedavi seçenekleri hakkında ayrıntılı bilgi için OKB sayfamıza bakabilirsiniz. Takıntılara sık eşlik eden tikler için tik bozukluğu sayfamız da yol gösterici olabilir.
Sonuçlar psikiyatristle birlikte, çocuğun yaşına uygun bir dille paylaşılabilir. Küçük bir çocuğa “Kafandaki o rahatsız edici sesin bir adı var ve pek çok çocuk bunu yaşıyor; birlikte onunla baş etmeyi öğreneceğiz” demek yeterlidir. Ergenlere ise puanların ne anlama geldiği, tedavide nasıl bir yol izleneceği ve ilerlemenin nasıl ölçüleceği daha ayrıntılı anlatılabilir. Puanları bir başarı ya da başarısızlık notu gibi sunmaktan kaçınmak önemlidir; ölçek yalnızca yol haritasının başlangıç noktasıdır. Tedavi ilerledikçe puanların düştüğünü görmek, çocuğun kendi çabasının karşılığını somut olarak görmesini sağlar ve motivasyonunu artırır.
Uzman, takıntıları başka durumlardan ayırt etmeye özen gösterir. Örneğin tikler, otizm spektrumundaki çocuklarda görülen rutinlere bağlılık, kaygılı çocukların güvence arayışı ve küçük çocukların yaşa uygun ritüelleri, takıntılarla karıştırılabilir. Bu ayrımı yapmak, doğru tedavinin seçilmesi için önemlidir. Ayrıca çocuğun belirtileri küçümsemesi ya da ebeveynlerin bazı ritüelleri fark etmemiş olması gibi durumlar, görüşme sırasında nazikçe açıklığa kavuşturulur.
Çocuğun takıntı ve ritüelleri tek tek gözden geçirilir
Zaman, sıkıntı, aksama ve kontrol puanlanır
Sonuçlar tedavi seçimine ve terapi sırasına yön verir
Belirli aralıklarla yeniden uygulanarak ilerleme izlenir
Genellikle 30 ile 60 dakika sürer; belirtilerin çeşitliliğine göre değişir.
Sorular çocuğun yaşına uygun biçimde ve örneklerle sorulur; ebeveyn bilgisi de değerlendirmeyi tamamlar.
Tedavi başında, tedavi sürecinde birkaç kez ve tedavi sonunda uygulanabilir.
Hayır. Tanı, ayrıntılı psikiyatrik değerlendirmeyle konur; ölçek şiddeti gösterir.
Evet. Sonuçlar aileyle paylaşılır ve onların onayı olmadan başkalarıyla paylaşılmaz.
Büyük ergenlerde yetişkin sürümüne yakın bir biçimde uygulanır ve değerlendirmenin büyük kısmı gençle doğrudan yapılır.
Ergenlerde görüntülü görüşmeyle uygulanabilir; küçük çocuklarda yüz yüze değerlendirme tercih edilir.
Psikiyatrist stres, hastalık ya da okul değişikliği gibi olası nedenleri araştırır ve tedavi planını yeniden düzenler.
Randevu öncesi kontrol listesi ve iletişim bilgileri iletişim sayfamızda.