Kabul ve kararlılık terapisi (ACT)

ACT nedir?

Kabul ve kararlılık terapisi, gencin rahatsız edici iç deneyimleriyle kavga etmeyi bırakıp onlara karşı daha yumuşak ve esnek bir tutum geliştirmesine odaklanan bir terapi yaklaşımıdır. Pek çok genç kaygıdan, üzüntüden ya da utançtan kurtulmak için büyük çaba harcar: korktuğu durumlardan kaçar, düşünmemeye çalışır, odasına kapanır. Bu çabalar kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede gencin yaşam alanını daraltır. ACT, gence zor duyguların varlığını kabul etmeyi ve buna rağmen kendisi için önemli olan şeylere doğru adım atmayı öğretir.

Hangi gençlere uygundur?

ACT özellikle şu durumlarda çocuk ve ergenlere yarar sağlayabilir:

ACT, okul çağının sonundaki çocuklarda ve özellikle ergenlerde kullanılır. Daha küçük çocuklarda ise ilkeleri oyun ve hikâyelerle, ebeveyn katılımıyla uyarlanabilir.

Seanslarda neler yapılır?

ACT seansları konuşmanın yanı sıra deneyimsel alıştırmalar, metaforlar ve küçük oyunlar içerir. Örneğin genç, zor bir düşünceyi bir kâğıda yazıp önce yüzüne yakın tutar ve etrafı görmekte zorlandığını fark eder; ardından kâğıdı kucağına koyar ve düşünce hâlâ orada olsa da etrafını görebildiğini deneyimler. Bu basit alıştırma, düşüncelerden uzaklaşmanın ne anlama geldiğini somut olarak gösterir. Seanslarda ayrıca kısa farkındalık alıştırmaları yapılır, gencin değerleri keşfedilir ve her hafta bu değerlere doğru küçük bir adım planlanır.

Değerler neden bu kadar önemli?

ACT'de değerler, gencin yaşamına yön veren bir pusula gibi düşünülür. Değerler hedeflerden farklıdır: “İyi bir arkadaş olmak” bir değerdir ve hiçbir zaman tamamen “bitmez”; “Bu hafta arkadaşımı arayıp nasıl olduğunu sormak” ise bu değere uygun bir hedeftir. Değerlerini keşfeden bir genç, kaygı ya da üzüntü ortaya çıktığında neden zorluğa katlanması gerektiğini bilir. Örneğin sosyal kaygısı olan ama arkadaşlığa değer veren bir genç, kaygısına rağmen bir doğum günü davetine katılmayı seçebilir; çünkü bu adım onun için önemli olan bir şeye hizmet eder.

BDT'den farkı nedir?

ACT, bilişsel davranışçı terapi geleneğinin içinden doğmuş ve onunla birçok aracı paylaşan bir yöntemdir. BDT'de genç, kendini üzen bir düşüncenin kanıtlarını tartar ve yerine daha dengeli bir düşünce koymayı öğrenir. ACT'de ise düşüncenin doğru olup olmadığı tartışılmaz; genç onu yalnızca “zihnimin söylediği bir cümle” olarak fark etmeyi ve ona tutunmadan yoluna devam etmeyi çalışır. Bazı gençler düşüncelerini sorgulamaktan yarar görürken, bazıları için düşünceleriyle tartışmak yorucu ve sonuçsuz olabilir; bu gençlerde ACT daha uygun bir seçenek olabilir. Psikiyatrist, gencin özelliklerine ve tercihlerine göre en uygun yaklaşımı önerir.

Ebeveynler nasıl katılır?

Ebeveynler, ACT sürecine farklı biçimlerde katılabilir. Gencin seanslarının bir bölümüne katılarak gencin öğrendiği becerileri tanıyabilir ve evde destekleyebilirler. Ayrıca ebeveynlere yönelik ACT temelli görüşmeler de yapılabilir. Bu görüşmelerde anne ve babalar kendi endişelerini ve kırgınlıklarını görmeyi, ardından “Gencimle aramızda nasıl bir bağ olsun istiyorum?” sorusuna geri dönmeyi öğrenir. Örneğin gencinin kaygısını görmeye dayanamayan bir ebeveyn, bu dayanılmazlık hissini fark edip yine de gencin küçük bir adım atmasına izin verebilir. Ebeveynlik becerileri için ebeveyn danışmanlığı da planlanabilir.

Bir örnek: kusursuz olmak zorunda hisseden bir genç

On altı yaşındaki bir genç, her sınavdan tam puan almak zorunda olduğunu düşünüyor, küçük bir hatada saatlerce ağlıyor ve yeni bir şey denemekten kaçınıyor olsun. ACT'de önce bu kusursuzluk çabasının ona kısa vadede ne kazandırdığı, uzun vadede ise neler kaybettirdiği konuşulur: arkadaş buluşmaları, uyku, sevdiği resim yapma zamanları. Ardından genç, kendisi için önemli olan değerleri keşfeder; örneğin merak, yaratıcılık ve yakın dostluklar. Terapide “Yetersizim” düşüncesini fark etmeyi ve bu düşünce gelse bile bir resim kursuna yazılmayı ya da bir arkadaşını davet etmeyi dener. Haftalar içinde hata yapma korkusu tamamen kaybolmasa da, gencin yaşamı yeniden genişlemeye başlar.

Farkındalık alıştırmaları zor mu?

ACT'de kullanılan farkındalık alıştırmaları kısa ve basittir. Uzun meditasyon oturumları gerekmez. Örneğin gence bir dakika boyunca yalnızca ayaklarının yere temasını fark etmesi, bir meyveyi yerken tadına, kokusuna ve dokusuna dikkat etmesi ya da odada duyduğu sesleri saymadan dinlemesi önerilir. Bu alıştırmalar, zihin geçmişe ya da geleceğe kaydığında dikkati şimdiki ana geri getirmeyi öğretir.

Okul ve günlük yaşamda nasıl görünür?

ACT'nin etkisi çoğu zaman gencin günlük seçimlerinde görülür. Daha önce kaygı nedeniyle sınıfta hiç söz almayan bir genç, kaygısını hissetmeye devam ederek bir soru sorabilir. Depresyon nedeniyle sporu bırakmış bir genç, isteksizliğine rağmen haftada bir antrenmana gitmeye başlayabilir. Bu küçük adımlar zamanla birikir ve gencin yaşamını yeniden anlamlı kılar.

Ne kadar sürer?

ACT çoğu zaman birkaç aya yayılan, haftalık görüşmelerle yürütülen kısa süreli bir terapidir. Seanslar haftada bir yapılır ve 45 ile 50 dakika sürer. Bazı gençler ACT'yi grup hâlinde de alabilir; akranlarıyla birlikte değerlerini ve deneyimlerini paylaşmak, gençler için güçlü bir destek kaynağıdır.

Gencim değerlerini bulmakta zorlanırsa ne olur?

Pek çok genç ilk başta “Benim için neyin önemli olduğunu bilmiyorum” der. Bu çok olağandır. Terapide değerler doğrudan sorulmak yerine farklı yollardan keşfedilir: Gencin hayran olduğu kişiler, en mutlu hissettiği anlar, onu en çok kızdıran haksızlıklar ve gelecekte nasıl hatırlanmak istediği konuşulur. Bu konuşmalardan genellikle gencin önemsediği şeyler kendiliğinden ortaya çıkar. Değerler zamanla değişebilir; terapide bu da doğal karşılanır.