Otizm spektrum bozukluğu, kimi çocukta erken çocuklukta fark edilirken kimi çocukta ancak okul yıllarında ya da ergenlikte anlaşılır. Bu sayfada, özellikle okul çağındaki ve ergenlik dönemindeki çocukların ebeveynlerinin bir çocuk ergen psikiyatristine yönelttiği soruları yanıtlıyoruz.
Otizm spektrum bozukluğu adı, aynı temel özelliklerin çok farklı biçimlerde görülebildiğini anlatır. Bütün otistik çocuklar sosyal iletişimde farklılıklar ve tekrarlayıcı ilgi ya da davranışlar gösterir; ama bir çocuk hiç konuşmazken bir başkası akıcı ve zengin bir dille konuşabilir. Bir çocuk günlük yaşamın her alanında yoğun desteğe ihtiyaç duyarken bir başkası yalnızca sosyal ilişkilerde desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle tanı, çocuğun ihtiyaçlarının ayrıntılı olarak tanımlanmasının yalnızca başlangıcıdır. Otizmin erken dönemdeki işaretleri ve ilk adımlar için otizm sayfamıza bakabilirsiniz.
Evet. Bazı çocuklar erken konuşur, yaşıtlarından zengin bir sözcük dağarcığına sahiptir ve belirli konularda etkileyici bir bilgi birikimi gösterir. Ancak bu çocuklar akranlarıyla karşılıklı sohbet kurmakta, sıra almakta, şakaları ve imaları anlamakta zorlanabilir. Sohbetin konusunu kendi ilgi alanına çekebilir, karşısındakinin ilgisini kaybettiğini fark etmeyebilir. Bazen “küçük bir profesör” gibi konuştukları söylenir. Bu çocuklarda otizm genellikle okul çağında, sosyal beklentilerin arttığı dönemde fark edilir.
Otistik kızlar çoğu zaman sosyal güçlüklerini gizlemekte ustalaşır. Sınıf arkadaşlarını dikkatle gözlemleyip onların konuşma tarzını, jestlerini ve ilgilerini taklit edebilir; bir sohbette ne söyleyeceklerini önceden prova edebilirler. Bu çabaya maskeleme denir. Maskeleme okulda uyumlu bir görüntü yaratır; ama çocuğun enerjisini tüketir. Eve döndüğünde öfke patlamaları, ağlama krizleri ya da içe kapanma görülebilir. İlgi alanları da hayvanlar, kitaplar ya da belirli bir dizinin karakterleri gibi yaşıtlarına daha olağan görünen konular olabilir. Bu nedenle pek çok kız ilk kez ergenlikte, kaygı ya da depresyon nedeniyle yapılan başvurular sırasında tanı alır.
Okulda gereken desteği alabilmek için önce çocuğun ihtiyaçlarının açıkça tanımlanması gerekir. Psikiyatristin hazırladığı değerlendirme raporu, rehberlik ve araştırma merkezindeki eğitsel değerlendirmede önemli bir belgedir. Bu değerlendirme sonucunda bireyselleştirilmiş eğitim programı hazırlanabilir ve destek eğitim hizmeti planlanabilir. Sınıf içinde yapılabilecek düzenlemeler şunlardır:
| Zorluk | Okul içi düzenleme |
|---|---|
| Beklenmedik değişiklikler | Günlük programın yazılı ya da görsel sunulması, değişikliklerin önceden bildirilmesi |
| Gürültü ve kalabalık | Kısa süre çekilebileceği sakin bir alan, gerektiğinde kulaklık |
| Teneffüs ve grup çalışmaları | Yapılandırılmış etkinlikler, rollerin önceden belirlenmesi |
| Belirsiz yönergeler | Yazılı, somut ve adım adım verilen yönergeler |
| Akran zorbalığı | Okul yönetiminin açık tutumu, güvendiği bir yetişkin |
Ergenlik, otistik gençler için özellikle zorlu olabilir. Arkadaş grupları yazılı olmayan kurallarla şekillenir, sosyal ilişkiler karmaşıklaşır ve “farklı olma” duygusu belirginleşir. Bu dönemde dikkat edilmesi gereken başlıca konular şunlardır:
Otistik çocuk ve gençlerde kaygı bozuklukları sık görülür; ergenlikte depresyon riski de artar. Kaygı, otizmin bir parçası gibi görünse de ayrıca tedavi edilebilir. Otizme uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, daha somut ve görsel materyallerle, gencin ilgi alanlarından yararlanılarak uygulandığında etkilidir. Gerektiğinde ilaç tedavisi de planlanabilir. Gencin uyku düzeninin bozulması, sevdiği ilgi alanlarını bırakması, içe kapanması ya da kendine zarar vermesi dikkat edilmesi gereken işaretlerdir.
Pek çok aile, çocuğuna tanısını anlatıp anlatmamak konusunda kararsız kalır. Çoğu durumda yaşına uygun bir anlatım, çocuğun kendini anlamasına ve “neden farklı hissediyorum?” sorusuna bir yanıt bulmasına yardım eder. Anlatırken çocuğun güçlü yanlarına da yer vermek önemlidir: “Senin beynin bazı şeyleri farklı işliyor. Örneğin sevdiğin konuları çok derinlemesine öğrenebiliyorsun, ama kalabalık ortamlar seni yorabiliyor.” Bu konuşma tek seferde değil, çocuğun sorularına göre zaman içinde devam eder. Psikiyatrist, bu konuşmanın nasıl yapılacağı konusunda aileye yol gösterebilir.
Ergenlik, bağımsızlık becerilerinin kazanılması için önemli bir dönemdir. Kendi odasını düzenleme, basit yemekler hazırlama, para kullanma, toplu taşımayla yolculuk etme ve kendi randevularını takip etme gibi beceriler adım adım öğretilir. Her beceri önce birlikte, sonra gözetim altında, en sonunda bağımsız olarak denenir. Gencin kendi ihtiyaçlarını ifade etmesi ve kendini savunabilmesi de bu sürecin önemli bir parçasıdır.
Evet. Otistik çocuklar ve gençler için sosyal beceriler çoğu zaman sezgiyle değil, açık öğretimle kazanılır. Bir gruba nasıl katılınacağı, sohbetin nasıl sürdürüleceği, karşıdakinin ilgisinin nasıl fark edileceği ve bir anlaşmazlığın nasıl çözüleceği, somut örnekler ve rol oyunlarıyla çalışılabilir. Küçük gruplarda yapılan sosyal beceri çalışmaları, öğrenilenlerin akranlarla denenmesine fırsat verir. Ortak ilgi alanlarına dayanan etkinlikler, örneğin bir robotik kulübü, satranç ya da kutu oyunları grubu, arkadaşlık kurmanın en doğal yoludur.
Okulda saatlerce gürültüye, belirsiz sosyal durumlara ve beklenmedik değişikliklere uyum sağlamaya çalışan otistik bir çocuk, eve döndüğünde büyük bir yorgunluk yaşayabilir. Bu yorgunluk ağlama, öfke patlaması ya da tamamen içe kapanma biçiminde görülebilir. Okul dönüşünde çocuğa sessiz bir dinlenme zamanı tanımak, hemen ödeve ya da yeni etkinliklere geçmemek ve sevdiği bir ilgi alanıyla vakit geçirmesine izin vermek, bu yükün hafiflemesine yardım eder. Bu tükenme sık tekrarlıyorsa okuldaki yük ve düzenlemeler gözden geçirilmelidir.
On sekiz yaşına yaklaşan otistik gençler için çocuk ve ergen hizmetlerinden yetişkin hizmetlerine geçiş önceden planlanmalıdır. Gencin sağlık takibi, meslek eğitimi, üniversite süreçleri ve iş yaşamında ihtiyaç duyabileceği düzenlemeler bu planın parçasıdır.
Gelişim öyküsü, okul bilgileri ve çocukla görüşme
Yaşa ve dil düzeyine uygun gözlem araçları
Okul düzenlemeleri, beceri çalışmaları ve aile desteği
Okul değişiklikleri ve ergenlikte plan yenilenir
Okulda destek ve düzenleme gerektiren durumlarda rapor, bu desteklere erişimi kolaylaştırır.
Elbette. Pek çok otistik genç, gerekli düzenlemeler ve destekle yükseköğrenimini başarıyla sürdürür.
Tamamen sınırlamak yerine, ilgi alanını öğrenme ve sosyal bağ kurma için bir köprü olarak kullanmak daha yararlıdır.
Pek çok otistik çocuk kurallara ve doğruluğa önem verir; ancak bu, kişiden kişiye değişir.
Yalnızca eşlik eden kaygı, depresyon, dikkat sorunları ya da yoğun öfke gibi durumlarda gündeme gelir.
Pek çok otistik genç ehliyet alır ve güvenle araba kullanır. Ek sürüş pratiği ve trafikteki yoğun uyaranlara alışmak için zaman tanımak yararlı olur.
Okul değişikliği, otistik bir çocuk için büyük, yorucu ve uzun bir uyum gerektiren bir geçiştir. Mevcut okulda gerekli düzenlemeler yapılabiliyorsa önce bu yol denenir; değişiklik gerekiyorsa önceden planlanır.
Randevu öncesi kontrol listesi ve iletişim bilgileri iletişim sayfamızda.