Travma sonrası stres bozukluğu

Çocuğum korkunç bir olay yaşadı; ilk günlerde ne yapmalıyım?

Olaydan hemen sonraki günlerde en önemli şey, çocuğunuzun güvende olduğunu hissetmesidir. Bunun için şu adımlar yardımcı olur:

• Fiziksel güvenliği ve temel ihtiyaçları sağlayın: barınma, yemek, uyku.
• Çocuğunuzun yanında olun; özellikle küçük çocuklar bu dönemde ebeveynlerine daha çok yakın olmak ister.
• Günlük rutinleri olabildiğince sürdürün; tanıdık bir düzen güven verir.
• Kendi duygularınızı fark edin; sakin kalmaya çalışmanız çocuğunuza güven verir, ama duygularınızı tamamen saklamanız da gerekmez.
• Çocuğunuzu konuşmaya zorlamayın; oyun, resim ve birlikte vakit geçirmek de iyileştiricidir.

Hangi tepkiler olağan, hangileri değil?

Deprem, kaza ya da kayıp çocuğa nasıl anlatılır?

Çocuklar olanları anlamaya çalışır ve kendi açıklamalarını üretebilir. Bu açıklamalar çoğu zaman gerçekten daha korkutucudur. Bu nedenle çocuğun yaşına uygun, kısa ve doğru bilgi vermek önemlidir. Küçük bir çocuğa “Yer çok sallandı, bu bir depremdi; şimdi güvendeyiz ve seni korumak için buradayım” demek yeterli olabilir. Ölüm konuşulurken “uyudu” ya da “uzun bir yolculuğa çıktı” gibi ifadelerden kaçınmak gerekir; bu ifadeler çocukta uyku ya da yolculuk korkusuna yol açabilir. Okul çağındaki çocuklar ve ergenler daha ayrıntılı açıklamalar ister; sorularını dürüstçe yanıtlamak ve bilmediğiniz şeyleri “Bunu ben de bilmiyorum” diye kabul etmek güven verir.

Haberlerden ve sosyal medyadan nasıl korurum?

Toplu afetlerden ve dikkat çeken olaylardan sonra televizyonda ve sosyal medyada aynı görüntüler sürekli tekrar edilir. Bu görüntüler çocuklarda olayın yeniden yaşanıyormuş gibi algılanmasına ve korkunun artmasına yol açabilir. Küçük çocukların haber izlemesini sınırlamak, ergenlerle ise sosyal medyada gördükleri içerikler hakkında konuşmak önemlidir. Ebeveynlerin de çocukların yanında olayla ilgili uzun ve endişeli konuşmalardan kaçınması yararlıdır.

Ne zaman psikiyatriste başvurmalıyım?

Şu durumlarda bir çocuk ergen psikiyatristiyle görüşmeniz önerilir:

• Olaydan bir ay sonra hâlâ yoğun korku, kâbuslar ve uyku sorunları sürüyorsa
• Çocuğunuz olayı hatırlatan her şeyden kaçınıyor ve bu, okula gitmesini ya da arkadaşlarıyla vakit geçirmesini engelliyorsa
• Sürekli tetikte, irkilir ve sinirli görünüyorsa
• Kendini suçluyor, değersiz hissediyor ya da gelecekle ilgili umutsuz konuşuyorsa
• Kendine zarar verme düşünceleri ya da davranışları varsa

Kendine zarar verme riski olan durumlarda beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Tedavi nasıl ilerler?

Çocuk ve ergenlerde travma sonrası stres bozukluğunun tedavisinde en etkili yöntemlerden biri, ebeveynin de katıldığı travma odaklı bilişsel davranışçı terapi dir. Bu terapide çocuk önce bedenini sakinleştirmeyi, duygularını adlandırmayı ve kaygılı düşüncelerini fark etmeyi öğrenir. Ardından yaşadıklarını adım adım, kendi hızında bir hikâye olarak anlatır; bu hikâye bazen bir kitapçık, bazen bir resim serisi biçiminde hazırlanır. Olayla ilgili “Benim suçum” gibi yanlış inançlar ele alınır ve çocuk hatırlatıcılarla güvenli biçimde karşılaşmayı dener. Ebeveynler hem kendi seanslarında hem de çocuklarıyla birlikte yapılan ortak seanslarda sürece katılır.

EMDR terapisi de çocuklarda kullanılan etkili bir yöntemdir. İlaç tedavisi ilk seçenek değildir; ancak eşlik eden ağır depresyon, kaygı ya da uyku sorunlarında terapiyle birlikte planlanabilir.

Kendi travmam çocuğumu etkiler mi?

Ebeveynler çoğu zaman çocuklarıyla aynı olayı yaşamıştır ya da geçmişte kendi travmalarını taşımaktadır. Ebeveynin yoğun korku, öfke ya da çökkünlük yaşaması, çocuğun güvende hissetmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle ebeveynlerin kendi tepkileri için destek alması, hem kendileri hem de çocukları için önemlidir. Kendinize iyi bakmanız, çocuğunuza sunabileceğiniz en değerli desteklerden biridir.

Yas ile travma birlikte olursa?

Sevdiği birini ani ve sarsıcı bir biçimde kaybeden çocuklarda yas ve travma tepkileri iç içe geçebilir. Çocuk bir yandan kaybettiği kişiyi özlerken bir yandan da ölümün koşullarına ilişkin görüntülerle mücadele edebilir. Bu görüntüler, sevdiği kişiyi güzel anılarla hatırlamasını engelleyebilir. Böyle durumlarda tedavide önce travmatik anılar ele alınır, ardından yas sürecine alan açılır.

Okula dönüş nasıl planlanmalı?

Okul, çocuğun yaşamında düzenin ve akranlarla bağın sürdüğü önemli bir alandır. Sarsıcı bir olaydan sonra okula dönüşün çok uzun ertelenmemesi önerilir. Öğretmene ve okul rehberlik servisine, ailenin uygun gördüğü ölçüde bilgi vermek, çocuğun dikkat dağınıklığının, yorgunluğunun ya da ani duygusal tepkilerinin anlayışla karşılanmasını sağlar. İlk haftalarda ders yükünün hafifletilmesi, sınavların ertelenmesi ve çocuğun gerektiğinde güvendiği bir yetişkine ulaşabilmesi uyumu kolaylaştırır.

Uyku sorunlarına nasıl yaklaşmalıyım?

Travma sonrası dönemde uykuya dalma güçlüğü, kâbuslar ve gece uyanmaları sık görülür. Yatma saatinde sakin ve öngörülebilir bir rutin, loş bir gece lambası ve ebeveynin bir süre yanında kalması çocuğu rahatlatır. Çocuğun bir süre ebeveyninin odasında uyumak istemesi bu dönemde anlayışla karşılanabilir; belirtiler azaldıkça çocuk kademeli olarak kendi yatağına dönmeye teşvik edilir. Kâbus gören çocuğa uyandığında güvende olduğunu hatırlatmak ve sabah isterse rüyasını resmetmesine fırsat tanımak yardımcı olur.

Ergenlerde neye dikkat etmeliyim?

Ergenler yaşadıklarını çoğu zaman ailelerinden saklar ve kendi başlarına baş etmeye çalışır. İçe kapanma, gece geç saatlere kadar uyanık kalma, alkol ya da madde kullanımı ve riskli davranışlar, travma tepkilerinin ergenlikteki görünümleri olabilir. Gençle yargılamadan konuşmak ve ona destek almanın bir zayıflık olmadığını hissettirmek önemlidir.