ADOS-2 testi

ADOS-2 nedir?

ADOS-2, otizm spektrumu şüphesi olan çocuk, ergen ve yetişkinlerde sosyal iletişimi ve davranışları standart bir yolla gözlemlemek için kullanılan bir değerlendirme aracıdır. Uzman, çocukla önceden belirlenmiş oyun ve sohbet etkinlikleri yapar ve bu etkinlikler sırasında çocuğun göz temasını, jestlerini, ilgisini paylaşma biçimini, oyununu ve tekrarlayıcı davranışlarını gözlemler. Gözlemler standart ölçütlere göre puanlanır.

ADOS-2, çocuğun yaşına ve konuşma düzeyine göre seçilen farklı bölümlerden oluşur. Henüz konuşmayan küçük bir çocukla oyuncaklar ve basit oyunlar kullanılırken, akıcı konuşan bir genç ile daha çok sohbet edilir.

Çocuğumu nasıl hazırlamalıyım?

Değerlendirme için özel bir çalışma yapmanız gerekmez; amaç çocuğunuzun olağan hâlini görmektir. Yine de şu öneriler yardımcı olur:

• Değerlendirme gününden önceki gece çocuğunuzun iyi uyumasını sağlayın.
• Çocuğunuz aç ya da çok yorgun olmamalı; atıştırmalık ve su yanınızda olsun.
• Çocuğunuza “Yeni oyuncaklarla oynayacağımız bir yere gideceğiz” gibi basit bir açıklama yapın.
• Görme ya da işitme için kullandığı bir araç varsa onu da hazırlayın.
• Çocuğunuzu sakinleştiren bir oyuncak ya da nesne varsa yanınıza alın.
• Evde çekilmiş kısa videolar ve kreş ya da okul notlarını getirin.

Değerlendirme günü neler olur?

Oturum çoğu zaman bir saate yakın sürer. Ebeveynlerden, çocuklarına yardım etmemeleri ya da onu yönlendirmemeleri istenir; çünkü uzman çocuğun kendiliğinden neler yaptığını görmek ister. Bu ebeveynler için zor olabilir; çocuğunuzun bazı etkinliklerde zorlandığını görmek doğaldır.

Çocuğum o gün farklı davranırsa ne olur?

Pek çok ebeveyn, çocuğunun değerlendirme günü her zamankinden farklı davrandığını düşünür: “Evde hiç böyle değildir” ya da “Bugün çok uyumluydu, normalde öyle değil.” Bu çok sık karşılaşılan bir durumdur. Uzman, değerlendirmenin sonunda ebeveynlere çocuğun o günkü davranışının günlük yaşamına ne kadar benzediğini sorar. Bu bilgi, sonuçların yorumlanmasında dikkate alınır. Çocuk hasta, aşırı yorgun ya da çok huzursuzsa ve gözlemin güvenilir olmadığı düşünülürse, değerlendirme başka bir güne ertelenebilir.

Puanlar nasıl yorumlanır?

ADOS-2 puanları, çocukta gözlenen sosyal iletişim özelliklerinin ve tekrarlayıcı davranışların otizm spektrumuyla ne ölçüde örtüştüğünü gösterir. Ancak bu puanlar bir karar değil, bir bilgidir. Psikiyatrist puanları şu bilgilerle birlikte değerlendirir: ebeveynlerden alınan ayrıntılı gelişim öyküsü, kreş ya da okul gözlemleri, dil ve bilişsel değerlendirme sonuçları, işitme testi ve çocukla yapılan diğer görüşmeler. Bu bütünleştirme, doğru bir tanı için zorunludur.

ADOS-2 tek başına tanı koyar mı?

Hayır. ADOS-2, tanı sürecinin önemli bir parçasıdır; ama tek başına tanı koymaz. Bazı çocuklarda ADOS-2 puanları otizm spektrumuyla uyumlu çıkabilir, ancak başka nedenler, örneğin ağır kaygı, dil bozukluğu ya da işitme sorunu, bu tabloyu açıklayabilir. Bazı çocuklarda ise ADOS-2 puanları sınırda kalırken gelişim öyküsü otizm spektrumunu açıkça düşündürebilir. Bu nedenle tanı, deneyimli bir çocuk ergen psikiyatristinin bütün bilgileri bir araya getirmesiyle konur.

Konuşması akıcı çocuklarda ve kızlarda da işe yarar mı?

Evet. ADOS-2'nin akıcı konuşan çocuklar ve gençler için hazırlanmış bölümleri, sohbet, hikâye anlatma ve duygular üzerine sorular içerir. Bu bölümler, dil becerileri iyi olduğu için gözden kaçabilen sosyal iletişim farklılıklarını görünür kılar. Ancak sosyal güçlüklerini gizlemeyi öğrenmiş bazı çocuklar, özellikle kızlar, kısa ve yapılandırılmış bir oturumda oldukça uyumlu görünebilir. Bu nedenle ebeveynlerin ve öğretmenlerin gözlemleri, bu çocuklarda tanı sürecinin daha da önemli bir parçasıdır. Psikiyatrist, gözlem sonuçlarını bu bilgilerle birlikte dikkatle yorumlar.

Oturum sırasında ebeveyn olarak neler hissedebilirim?

Pek çok ebeveyn, değerlendirme sırasında kaygı, gerginlik ve bazen de üzüntü yaşar. Çocuğunun bazı etkinliklerde zorlandığını görmek, ona yardım etmek istememek zordur. Kimi ebeveyn ise çocuğunun “en iyi hâlini göstermesini” ister. Bu duygular çok doğaldır. Değerlendirmenin bir sınav olmadığını, amacın çocuğunuzun ihtiyaçlarını doğru anlamak olduğunu hatırlamak yardımcı olabilir. Oturumdan sonra duygularınızı ve sorularınızı psikiyatristle paylaşabilirsiniz.

Bir örnek: dört yaşında bir erkek çocuk

Dört yaşındaki bir çocuğun ailesi, oğullarının kısa cümleler kurduğunu ama çoğunlukla çizgi filmlerden duyduğu cümleleri tekrarladığını, akranlarıyla oynamadığını ve küçük değişikliklerde uzun süre ağladığını anlatıyor olsun. Değerlendirmede çocuğun konuşma düzeyine uygun bölüm seçilir. Oturumda çocuk uzmanla kısa sohbetlere katılır, ama soruları çoğunlukla yanıtsız bırakır, kitaptaki hikâyeyi anlatırken karakterlerin duygularından söz etmez ve oyuncak arabaları tekrar tekrar sıraya dizer. Bu gözlemler, ailenin anlattıklarıyla ve kreş öğretmeninin notlarıyla birlikte değerlendirilir ve aileyle ayrı bir görüşmede paylaşılır.

Sonuçlar ne zaman açıklanır?

Sonuçlar genellikle aynı gün değil, bütün bilgilerin bir araya getirilmesinin ardından planlanan ayrı bir görüşmede paylaşılır. Bu görüşmede psikiyatrist tanı sonucunu, çocuğunuzun güçlü yanlarını ve desteklenmesi gereken alanlarını açık bir dille anlatır. Sorularınızı sormak için yeterli zaman ayrılır. Gerekli durumlarda okul ve eğitim süreçlerinde kullanılmak üzere bir rapor hazırlanır.

Sonrasında neler yapılır?

Değerlendirmenin sonucu ne olursa olsun, çocuğunuzun ihtiyaçlarına uygun bir destek planı hazırlanır. Otizm spektrumu tanısı konduysa erken destek programları, dil ve konuşma terapisi, özel eğitim ve ebeveyn eğitimi planın parçaları olabilir. Tanı konmadıysa ama çocuğun dil, sosyal ya da davranış alanında desteğe ihtiyacı varsa, bu ihtiyaçlara yönelik öneriler sunulur. Ayrıntılı bilgi için otizm ve otizm spektrum bozukluğu sayfalarımıza, ebeveyn desteği için ebeveyn danışmanlığı sayfamıza bakabilirsiniz.

ADOS-2 dışında hangi değerlendirmeler yapılabilir?

Otizm değerlendirmesi çoğu zaman birkaç farklı incelemeyi içerir. İşitme testi, konuşma gecikmesi olan her çocukta önerilir; çünkü fark edilmemiş bir işitme kaybı dil gelişimini doğrudan etkiler. Dil ve konuşma değerlendirmesi, çocuğun anlama ve ifade becerilerini ayrıntılı olarak ortaya koyar. Gelişim ya da zekâ testleri, çocuğun öğrenme alanındaki güçlü ve zayıf yanlarını gösterir. Bazı çocuklarda genetik inceleme ya da çocuk nörolojisi değerlendirmesi de istenebilir. Hangi incelemelerin gerektiğine çocuğun durumuna göre karar verilir; her çocuğa her inceleme yapılmaz.