Depresyon

Çocuğumun mutsuzluğu ne zaman depresyon olur?

Her çocuk zaman zaman üzülür; sevdiği bir arkadaşı başka okula gittiğinde, kötü bir not aldığında ya da bir oyunu kaybettiğinde. Bu üzüntü genellikle birkaç gün içinde hafifler ve çocuk yeniden oyununa, arkadaşlarına döner. Depresyonda ise çökkünlük ya da huzursuzluk en az iki hafta boyunca, günün büyük bölümünde sürer ve çocuğun yaşamının birçok alanına yayılır.

Bir çocuk ergen psikiyatristinin dikkat ettiği başlıca işaretler şunlardır:

• Eskiden keyif aldığı oyunlara, sporlara ya da hobilere ilginin kaybolması
• Uykuya dalmakta güçlük ya da tam tersine gün boyu uyuma isteği
• İştahta belirgin azalma ya da artma, kilo değişiklikleri
• Sürekli yorgunluk ve enerji eksikliği
• Dikkatini toplayamama, ders başarısında düşüş
• “Hiçbir şeyi beceremiyorum”, “Ben olmasam daha iyi olur” gibi cümleler
• Arkadaşlardan ve aile etkinliklerinden uzaklaşma

Ergen öfkesi depresyonun işareti olabilir mi?

Evet. Çocukluk ve ergenlikte depresyon, üzüntüden çok sinirlilik ve öfke ile kendini gösterebilir. Gencin en küçük bir uyarıya kapıları çarparak tepki vermesi, kardeşleriyle sürekli tartışması, ödev ya da yemek gibi sıradan konuların kavgaya dönüşmesi aileler tarafından çoğu zaman “ergenlik inadı” olarak yorumlanır. Ancak bu öfkeye keyif kaybı, uyku değişiklikleri ve içe kapanma eşlik ediyorsa, depresyon olasılığı mutlaka değerlendirilmelidir. Öfkenin altındaki duyguyu görmek, gençle kurulan ilişkiyi de değiştirir: Ceza ve tartışma yerine anlayış ve destek ön plana çıkar.

Hangi durumlarda hemen yardım almalıyım?

Bazı durumlar randevu beklenmeden ele alınmalıdır:

• Çocuğunuz ölmek istediğini, yaşamanın anlamsız olduğunu ya da kendini öldürmeyi düşündüğünü söylüyorsa
• Kendine zarar verdiğine ilişkin izler, örneğin kol ya da bacaklarda açıklanamayan kesikler fark ettiyseniz
• Vedalaşır gibi mesajlar yazıyor ya da değer verdiği eşyalarını dağıtıyorsa
• Günlerdir yemek yemiyor, yataktan kalkmıyor ya da gerçeklikten kopmuş görünüyorsa

Bu durumlarda 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Ölüm düşüncelerini gencinize sakin bir dille doğrudan sormak, bu düşünceyi onun aklına sokmaz; aksine, duygularını paylaşabileceği güvenli bir alan açar.

Psikiyatrist nasıl değerlendirir?

İlk görüşmede psikiyatrist önce güvenliği değerlendirir, ardından bütün resmi görmeye çalışır. Ebeveynlerle çocuğun gelişim öyküsü, ailedeki ruhsal hastalıklar, son dönemde yaşanan değişiklikler ve okul durumu konuşulur. Gençle ise ailesi olmadan görüşülür; burada konuşulanların, güvenliği tehdit eden durumlar dışında gizli kalacağı açıkça belirtilir. Gerektiğinde yaşa uygun depresyon ölçekleri kullanılır ve tiroit, demir eksikliği gibi bedensel nedenler için tahliller istenir. Kaygı, dikkat eksikliği, yeme sorunları ve madde kullanımı gibi depresyona eşlik edebilecek durumlar da sorgulanır.

Terapi mi, ilaç mı?

Ergenlerde en sık kullanılan psikoterapi yöntemi bilişsel davranışçı terapi dir. Genç, ruh hâlinin düşünceleri ve davranışlarıyla nasıl bağlantılı olduğunu keşfeder, kendine yönelik acımasız yorumları sorgulamayı ve küçük ama keyif verici etkinlikleri yeniden yaşamına katmayı öğrenir. Ailenin sürece katılması, özellikle evdeki çatışmaların yoğun olduğu durumlarda iyileşmeyi hızlandırır.

İlaç önerildiğinde psikiyatrist, ilacın etkisinin genellikle birkaç hafta içinde ortaya çıkacağını, ilk haftalarda nelere dikkat edilmesi gerektiğini ve kontrollerin hangi sıklıkla yapılacağını ayrıntılı olarak anlatır. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Okula gitmek istemiyorsa ne yapmalıyım?

Depresyondaki bir genç sabahları yataktan kalkmakta zorlanabilir ve okula gitmek istemeyebilir. Uzun süre evde kalmak ise gencin yalnızlığını ve geride kalma duygusunu artırır. Psikiyatrist, aile ve okul birlikte gerçekçi bir plan yapar: Bazen kısa bir süre için daha hafif bir ders programı, bazen ödev ve sınavlarda esneklik, bazen de okulda güvenilir bir yetişkinle günlük kısa görüşmeler bu planın parçası olur. Amaç, gencin okulla bağının kopmamasıdır.

Ebeveyn olarak evde neler yapabilirim?

Yardımcı olan yaklaşımlar:

• Yargılamadan dinlemek; çözüm önermeden önce duyguyu anlamaya çalışmak
• Her gün kısa da olsa birlikte geçirilen, baskısız bir zaman ayırmak
• Uyku, yemek ve hareket düzenini nazikçe desteklemek
• Küçük ilerlemeleri fark etmek: “Bugün yürüyüşe çıktın, bu önemli bir adım.”

Kaçınılması gerekenler:

• “Neyin eksik ki üzülüyorsun?” gibi duyguyu küçümseyen cümleler
• Başka çocuklarla kıyaslama
• Depresyonun belirtilerini tembellik ya da şımarıklık olarak yorumlamak
• Gencin odasına kapanmasını tamamen kendi hâline bırakmak

Ebeveynlerin kendi yorgunluklarını ve kaygılarını da paylaşabilecekleri bir destek bulması önemlidir. Bu konuda ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri planlanabilir.

Uyku düzeni nasıl toparlanır?

Depresyondaki gençlerin önemli bir kısmı geceleri uyuyamaz, sabahları kalkamaz. Bu döngüyü kırmak için önce kalkış saati sabitlenir; yatış saati zamanla kendiliğinden öne çekilir. Sabah gün ışığına çıkmak, öğle saatlerinden sonra kafeinli içeceklerden kaçınmak, gündüz uykularını kısa tutmak ve telefonun yatak odasının dışında şarj edilmesi işe yarayan adımlardır. Uyku düzeldikçe enerji, dikkat ve ruh hâli de toparlanmaya başlar.

Kardeşler bu süreçten nasıl etkilenir?

Depresyondaki bir gencin kardeşleri, evdeki gerginliği ve ebeveynlerin kaygısını hisseder. Bazıları kendi ihtiyaçlarını geri plana atar, bazıları ise ilgisizlik ya da kıskançlıkla tepki verir. Kardeşlere yaşlarına uygun bir dille ağabeylerinin ya da ablalarının bir hastalık yaşadığını, bunun kimsenin suçu olmadığını ve iyileşeceğini anlatmak gerekir. Her çocukla ayrı ayrı zaman geçirmek, aile içindeki dengeyi korur.

Depresyon geçtikten sonra neye dikkat etmeli?

Belirtiler düzeldikten sonra da bir süre dikkatli olmak gerekir; çünkü çocukluk ve ergenlikte yaşanan depresyon ilerleyen yıllarda tekrarlayabilir. Uyku düzeninin bozulması, sevilen etkinliklerin yeniden bırakılması, artan içe kapanma ya da sinirlilik gibi erken uyarı işaretleri aileyle birlikte belirlenir. Bu işaretler fark edildiğinde, belirtiler ağırlaşmadan psikiyatriste başvurmak, yeni bir dönemin daha hafif atlatılmasını sağlar. İlaç kullanılıyorsa, bırakma kararı mutlaka psikiyatristle birlikte verilir ve doz kademeli olarak azaltılır.

Depresyonla birlikte başka sorunlar da olabilir mi?

Evet. Depresyondaki çocuk ve ergenlerin bir kısmında kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği, yeme sorunları ya da madde kullanımı da bulunabilir. Bu durumların her biri tedavi planını etkiler; örneğin dikkat eksikliği tedavi edilmediğinde okuldaki başarısızlık deneyimleri depresyonu besleyebilir. Bu nedenle değerlendirme, yalnızca depresyonla sınırlı tutulmaz.