Anksiyete bozuklukları

Olağan korku ile kaygı bozukluğu arasındaki çizgi nerede?

Korkular çocukluğun doğal bir parçasıdır ve her yaşın kendine özgü korkuları vardır. Bebekler yabancı yüzlerden ürker; iki ile dört yaş arasındaki çocuklar karanlıktan, hayvanlardan ve yüksek seslerden korkar; okul öncesi dönemde canavarlar ve hırsızlar hayal dünyasını meşgul eder. Okul çağında korkular daha gerçekçi konulara kayar: sınavlar, hastalıklar, ailenin başına bir şey gelmesi. Ergenlikte ise başkalarının ne düşündüğü ön plana çıkar.

Bu korkular çocuğun yaşına uygunsa, kısa sürüyorsa ve günlük yaşamını belirgin biçimde kısıtlamıyorsa olağandır. Kaygı bozukluğu ise şu durumlarda düşünülür:

• Korku, çocuğun yaşına ve duruma göre belirgin biçimde aşırıysa,
• Haftalar ya da aylar boyunca sürüyorsa,
• Çocuk korktuğu durumlardan kaçınmak için okulu, arkadaşlarını, sevdiği etkinlikleri bırakıyorsa,
• Aile düzeni çocuğun kaygısına göre yeniden şekillenmeye başladıysa.

Çocuğum kaygısını nasıl gösteriyor olabilir?

Kaygı her zaman “Korkuyorum” cümlesiyle gelmez. Bazı çocuklar endişelerini sorularla dile getirir: “Okuldan beni kim alacak?”, “Uçak düşer mi?”, “Bu yemek bozuk mu?” Aynı soruyu gün içinde defalarca sormak, verilen yanıta rağmen rahatlamamak kaygının sık görülen işaretlerindendir. Bazı çocuklarda kaygı öfke patlaması gibi görünür; özellikle korktuğu bir duruma zorlandığında çocuk ağlar, bağırır, karşı koyar. Ebeveynler bunu inatçılık olarak algılayabilir.

Okul çağındaki bazı çocuklarda kaygı, mükemmeliyetçilik biçiminde ortaya çıkar: Ödevini defalarca silip baştan yazmak, küçük bir hata yüzünden saatlerce üzülmek, sınavdan önce günlerce uyuyamamak. Sabah saatlerinde başlayan karın ağrısı, bulantı ve baş ağrısı da kaygının bedensel dili olabilir. Ergenlerde ise kaygı çoğu zaman içe kapanma, telefona gömülme ya da arkadaş ortamından uzaklaşma ile kendini gösterir.

Psikiyatrist ilk görüşmede neye bakar?

Çocuk ergen psikiyatristi önce kaygının bir “haritasını” çıkarmaya çalışır: Hangi durumlar kaygıyı tetikliyor? Kaygı geldiğinde çocuk ne hissediyor, ne düşünüyor, ne yapıyor? Aile bu anlarda nasıl tepki veriyor? Kaygı ne zamandan beri var ve neyi engelliyor? Ebeveynlerle ve çocukla ayrı ayrı görüşülür; ergenlerin kendi deneyimlerini ailelerinin yanında anlatmakta zorlanabileceği göz önünde bulundurulur.

Psikiyatrist, kaygıya benzer belirtilere yol açabilecek bedensel durumları da ayırt eder. Tiroit bezinin aşırı çalışması, bazı astım ve soğuk algınlığı ilaçları, enerji içecekleri ve uyku eksikliği çarpıntı, huzursuzluk ve gerginlik yapabilir. Dikkat eksikliği, depresyon, takıntılar ve otizm spektrumu gibi kaygıya sık eşlik eden durumlar da değerlendirilir; çünkü tedavi planı bunlara göre şekillenir.

Hangi tedavi, hangi çocuğa?

Bilişsel davranışçı terapi, çocuk ve ergenlerde kaygı bozukluklarının tedavisinde en çok araştırılmış yöntemdir. Terapide çocuk, kaygısını tanımayı, bedenini sakinleştirmeyi, kaygılı düşünceleri sorgulamayı ve korktuğu durumlara adım adım yaklaşmayı öğrenir. Ebeveynler sürece düzenli olarak katılır.

Ebeveyn olarak hangi tepkiler işe yarar?

Çocuğunun kaygısını gören bir ebeveynin ilk isteği onu korumaktır. Ancak bazı koruyucu davranışlar, farkında olmadan kaygıyı besler. Aşağıdaki iki liste bu farkı görmeye yardım eder.

Kaygıyı besleyebilecek tepkiler:

• Çocuk korktuğu için onu okula, doğum günlerine ya da etkinliklere göndermemek
• Restoranda, mağazada ya da telefonda çocuğun yerine konuşmak
• Aynı soruya her seferinde uzun güvenceler vermek
• “Bir şey olmaz” diyerek duyguyu küçümsemek

Çocuğu güçlendiren tepkiler:

• Duyguyu kabul edip ardından cesaret beklentisini dile getirmek: “Zor olduğunu biliyorum, yapabileceğine güveniyorum.”
• Korkulan duruma küçük, planlı adımlarla yaklaşmayı birlikte kararlaştırmak
• Çabayı, sonuçtan bağımsız olarak fark etmek ve takdir etmek
• Sakin, öngörülebilir bir günlük düzen sürdürmek

Bu becerilerin evde tutarlı biçimde uygulanması için ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri planlanabilir.

Evde konuşuyor, okulda hiç konuşmuyor; bu da kaygı mı?

Evet, olabilir. Seçici konuşmazlık adı verilen bu durumda çocuk, evde ve yakın aile içinde rahatça konuşurken okulda, öğretmeninin yanında ya da yabancılarla birlikteyken hiç konuşamaz. Bu bir inat ya da utangaçlık değildir; çocuk konuşmak ister ama yoğun kaygı onu donakalmış gibi bırakır. Genellikle kreş ya da anaokulu döneminde fark edilir. Tedavide çocuk zorlanmaz; önce baş parmak işareti, fısıldama, güvendiği bir arkadaşla konuşma gibi küçük adımlarla başlanır ve konuşma alanı öğretmenle iş birliği içinde yavaş yavaş genişletilir.

Kaygılı çocuğun uykusu neden bozulur?

Gün içinde bastırılan endişeler, ışıklar kapandığında ve ortam sessizleştiğinde ortaya çıkar. Kaygılı çocuklar yatağa girdikten sonra uzun süre uyuyamayabilir, gece uyanıp anne babasının yanına gitmek isteyebilir. Yatmadan önce kısa bir “endişe zamanı” ayırmak, yani gün içindeki kaygıları birkaç dakika konuşup bir kâğıda yazmak ve ardından sakinleştirici bir rutine geçmek yardımcı olur. Çocuğun her gece ebeveyninin yatağında uyuması ise kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede kendi başına uyuyabileceğine olan güvenini azaltır; bu alışkanlık planlı biçimde değiştirilir.

Okul reddi gelişirse ne yapılmalı?

Kaygılı bazı çocuklar okula gitmeyi reddetmeye başlar. Sabahları ağlama, karın ağrısı ve kapıdan çıkamama günlerce sürebilir. Bu durumda en önemli ilke, okuldan uzak kalınan sürenin mümkün olduğunca kısa tutulmasıdır; çünkü evde geçen her gün okula dönüşü zorlaştırır. Psikiyatrist, aile ve okul birlikte bir dönüş planı hazırlar: Bazen kısa günlerle başlanır, bazen çocuğun güvendiği bir öğretmen sabah karşılamayı üstlenir. Bedensel yakınmalar önce çocuk doktoruyla değerlendirilir, ardından okul dönüşü kararlı biçimde desteklenir.

İlaç gerekir mi, ne kadar sürer?

Kaygı bozukluğu olan çocukların çoğu ilaç kullanmadan iyileşir. Ancak kaygı ağırsa, çocuk terapiye katılamayacak kadar sıkıntılıysa ya da terapiye rağmen yeterli düzelme olmadıysa ilaç gündeme gelir. Bu durumda psikiyatrist, ilacın neden önerildiğini, ne zaman etki göstereceğini ve hangi yan etkilerin izleneceğini aileyle ayrıntılı olarak konuşur. Belirtiler düzeldikten sonra ilaç genellikle bir süre daha sürdürülür ve ardından kademeli olarak azaltılır. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.