Nörogelişimsel bozukluklar

Nörogelişimsel bozukluk tam olarak ne demek?

Bu ifade, beynin gelişim sürecinde ortaya çıkan ve genellikle çocukluğun ilk yıllarında fark edilen bir grup durumu tanımlar. Konuşma ve dil gecikmeleri, otizm spektrum bozukluğu, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, özgül öğrenme güçlüğü, zihinsel yetersizlik, gelişimsel koordinasyon bozukluğu ve tik bozuklukları bu grubun içindedir. Ortak özellikleri, belirtilerin çocukluk döneminde başlaması ve çocuğun öğrenme, iletişim ya da günlük yaşam becerilerini etkilemesidir.

Bu durumlar bir “hastalık geçirme” gibi değil, çocuğun gelişim yolunun farklı bir biçimi gibi düşünülmelidir. Doğru destekle çocukların becerileri belirgin biçimde gelişir; amaç, çocuğun kendi potansiyeline ulaşmasını kolaylaştırmaktır.

Çocuğum yaşıtlarının gerisinde mi, nasıl anlarım?

Her çocuk kendi hızında gelişir; ancak bazı basamakların belirli yaş aralıklarında kazanılması beklenir. Aşağıdaki tablo, ebeveynlerin dikkat etmesi gereken bazı noktaları özetler:

Bu tablodaki becerilerden birinde belirgin bir gecikme varsa ya da çocuk daha önce kazandığı bir beceriyi kaybettiyse, bir uzmana danışmak gerekir.

Önce hangi uzmana gitmeliyim?

İlk adım çoğu zaman çocuğun düzenli izlendiği çocuk doktorudur. Çocuk doktoru genel sağlık durumunu, büyümeyi ve gelişim basamaklarını değerlendirir ve gerekli yönlendirmeleri yapar. İşitme testi, konuşma gecikmesi olan her çocukta yapılmalıdır; çünkü fark edilmemiş bir işitme kaybı dil gelişimini doğrudan etkiler. Sosyal iletişimde farklılık, dikkat ve davranış sorunları ya da öğrenme güçlüğü söz konusu olduğunda çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmenin merkezinde yer alır. Nöbet, kas gücünde zayıflık ya da hareket bozukluğu gibi bulgularda çocuk nörolojisi uzmanı sürece katılır.

Değerlendirmede hangi testler yapılabilir?

Otizm şüphesinde kullanılan gözlem aracı için ADOS-2 testi, dikkat ölçümü için MOXO testi sayfalarımıza bakabilirsiniz. Her çocuğa her test yapılmaz; hangi değerlendirmelerin gerektiğine çocuğun durumuna göre karar verilir.

Tanı konduktan sonra ilk ne yapmalıyım?

Tanı haberi çoğu aile için sarsıcıdır. İlk haftalarda şu adımlar yol gösterici olabilir:

• Tanının ne anlama geldiğini, çocuğunuzun güçlü yanlarını ve desteklenmesi gereken alanlarını psikiyatristinizle ayrıntılı olarak konuşun.
• Önceliklerinizi belirleyin; her şeyi aynı anda yapmaya çalışmayın.
• Dil ve konuşma terapisi, özel eğitim ya da ergoterapi gibi desteklere bir an önce başlayın.
• Evde uygulayabileceğiniz basit yöntemleri öğrenin; çocuğunuz en çok sizinle vakit geçirir.
• İnternetteki çelişkili bilgiler yerine güvendiğiniz uzmanlara danışın.
• Kendinize ve eşinize de zaman ayırın.

Ebeveynlerin bu süreçte desteklenmesi için ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri planlanabilir.

Okul ve eğitim süreçleri nasıl işler?

Okul çağına gelen ya da okula başlamış bir çocuk için eğitsel değerlendirme, rehberlik ve araştırma merkezlerinde yapılır. Bu değerlendirme sonucunda çocuğun hangi eğitim ortamında, hangi destek hizmetleriyle eğitim alacağı belirlenir. Bazı çocuklar genel sınıflarda kaynaştırma öğrencisi olarak, bireyselleştirilmiş bir eğitim programı ve destek eğitim odası hizmetiyle eğitimini sürdürür. Psikiyatristin hazırladığı değerlendirme raporu bu süreçte önemli bir belgedir. Ailenin öğretmenle düzenli iletişim kurması, programın gerçekten uygulanmasını sağlar.

Psikiyatristin bu süreçteki rolü nedir?

Çocuk ve ergen psikiyatristi, nörogelişimsel bozukluklarda birkaç önemli görev üstlenir. Tanıyı koyar ve farklı uzmanlardan gelen bilgileri bir araya getirir. Bu durumlara sık eşlik eden dikkat eksikliği, kaygı, uyku sorunları, öfke nöbetleri ve kendine zarar verme gibi davranışları değerlendirir ve tedavi eder. Gerektiğinde ilaç tedavisi başlatır ve izler. Ergenlik ve yetişkinliğe geçiş gibi dönemlerde aileyle birlikte yeni bir yol haritası çizer.

Sakar çocuk: gelişimsel koordinasyon bozukluğu nedir?

Bazı çocuklar yaşıtlarına göre belirgin biçimde sakar olur: Bisiklet sürmeyi, top yakalamayı, ip atlamayı öğrenmekte zorlanır, sık düşer, eşyalara çarpar. Kalem tutmak, düzgün yazmak, düğme iliklemek ve ayakkabı bağlamak gibi ince motor işler onlar için yorucudur. Bu durum gelişimsel koordinasyon bozukluğu olarak adlandırılır ve çoğu zaman “dikkatsizlik” ya da “tembellik” olarak yanlış yorumlanır. Yazı ve beden eğitimi derslerinde yaşanan zorluklar çocuğun özgüvenini etkileyebilir. Ergoterapi ve fizyoterapi, okulda yazılı ödevlerin azaltılması ya da klavye kullanımına izin verilmesi gibi düzenlemeler yardımcı olur.

Ergenlik ve yetişkinliğe geçişte neler değişir?

Çocukluk döneminde ağırlıklı olarak aile ve okul tarafından yürütülen destek, ergenlikle birlikte gencin kendi katılımını giderek daha fazla gerektirir. Gencin kendi güçlü ve zayıf yanlarını tanıması, ihtiyacını ifade edebilmesi ve kararlara katılması bu dönemin hedefleridir. Meslek seçimi, iş yaşamına hazırlık ve bağımsız yaşam becerileri planın parçası olur. Yetişkin sağlık hizmetlerine geçiş de önceden planlanmalıdır.

Ailem bu süreçte nasıl ayakta kalır?

Nörogelişimsel farklılığı olan bir çocuğu büyütmek, sevgi dolu ama yorucu bir yolculuktur. Terapi seansları, okul toplantıları, raporlar ve günlük bakım ebeveynlerin enerjisini tüketebilir. Bakım yükünün paylaşılması, büyükanne ve büyükbaba gibi yakınlardan destek alınması, ebeveynlerin düzenli olarak dinlenebilecekleri zamanlar yaratması önemlidir. Kardeşlerin de duygularını ifade edebilecekleri bir alan açılmalıdır. Benzer süreçten geçen ailelerle tanışmak, pek çok ebeveyne yalnız olmadıklarını hissettirir.

Evde gelişimi desteklemek için neler yapabilirim?

Gelişimi desteklemek için pahalı oyuncaklara ya da özel programlara ihtiyaç yoktur. Gün içindeki sıradan anlar, örneğin yemek hazırlarken malzemelerin adlarını söylemek, banyo sırasında vücut bölümlerini saymak, markette ürünleri birlikte sepete koymak, değerli öğrenme fırsatlarıdır. Çocuğunuzun ilgisini çeken şeyi izleyin ve onun üzerine konuşun. Sorulara hemen yanıt vermek yerine çocuğa düşünmesi için birkaç saniye tanıyın. Ekranı sınırlayıp yüz yüze oyun zamanını artırın.