Otizm

Bebeğimde hangi işaretler beni düşündürmeli?

Otizmin ilk işaretleri çoğu zaman bebeğin sosyal iletişiminde görülür. Aşağıdaki durumlardan birkaçı bir arada ve sürekli görülüyorsa, bir değerlendirme istemek doğru olur:

• Altı aydan sonra sosyal gülümsemenin ve göz temasının belirgin biçimde az olması
• Dokuz ile on iki ay arasında adı söylendiğinde dönmemesi
• On iki aya kadar işaret etmemesi, el sallamaması, “ce-e” gibi oyunlara katılmaması
• İlgisini çeken bir şeyi size göstermek için getirmemesi
• On altı aya kadar anlamlı tek sözcük, iki yaşına kadar iki sözcüklü birleşimler kullanmaması
• Oyuncakları amacına uygun oynamak yerine sıraya dizmesi, döndürmesi ya da tek bir parçasına takılması
• Daha önce kullandığı sözcükleri ya da sosyal becerileri kaybetmesi

Son madde, yani kazanılmış becerilerin kaybı, her yaşta beklemeden değerlendirilmesi gereken bir durumdur.

Değerlendirme randevusunu beklerken ne yapabilirim?

Değerlendirme için randevu beklemek, ebeveynler için kaygılı bir süreçtir. Bu süreçte yapabileceğiniz pek çok şey vardır:

• Çocuğunuzun işitme testini yaptırın; dil gecikmesinde ilk adımlardan biridir.
• Çocuğunuzun ilgisini çeken oyunlara katılın; onu yönlendirmek yerine onun liderliğini izleyin.
• Günlük rutinlerde, örneğin yemek, banyo ve giyinme sırasında kısa ve basit sözcüklerle konuşun.
• Ekran süresini azaltın; yüz yüze oyun zamanını artırın.
• Çocuğunuzun ilgi gösterdiği, zorlandığı ve keyif aldığı anları kısa videolarla kaydedin; değerlendirmede çok yararlı olur.
• Gözlemlerinizi tarihleriyle birlikte not edin.

Tanı nasıl konur?

Otizm tanısı bir kan testi ya da beyin görüntülemesiyle konmaz. Tanı, bir çocuk ergen psikiyatristinin yaptığı ayrıntılı klinik değerlendirmeye dayanır. Bu değerlendirmede gelişim öyküsü alınır, çocuk farklı durumlarda gözlemlenir, ebeveynlerin ve varsa kreş öğretmenlerinin gözlemleri dinlenir. ADOS-2 testi gibi yapılandırılmış gözlem araçları, sosyal iletişimin standart bir yolla değerlendirilmesini sağlar. İşitme testi, gelişim ve dil değerlendirmesi, gerektiğinde genetik inceleme de sürecin parçası olabilir.

Bütün bilgiler bir araya geldikten sonra ebeveynlerle sonuçların konuşulduğu bir görüşme planlanır. Bu görüşmede yalnızca tanı değil, çocuğun güçlü yanları, desteklenmesi gereken alanları ve atılacak somut adımlar da konuşulur.

Hangi destekler önerilir, hangilerinden kaçınmalıyım?

Otizmli çocukların aileleri, internet ve sosyal medyada pek çok “mucize” tedaviyle karşılaşır. Bir yöntemi denemeden önce psikiyatristinize danışmanız, hem zaman hem kaynak kaybını önler.

Konuşmayan çocukla nasıl iletişim kurarız?

Konuşmak, iletişimin yollarından yalnızca biridir. Henüz konuşmayan otizmli çocuklar bakışla, jestle, sizi elinizden tutup bir yere götürerek ya da sesler çıkararak iletişim kurmaya çalışır. Bu girişimleri fark edip yanıt vermek, iletişimin gelişmesini destekler. Resimli kartlar, işaretler ve tablet tabanlı iletişim uygulamaları, çocuğun isteklerini ifade etmesini kolaylaştırır. Bu yöntemler konuşmayı engellemez; tersine, iletişim kurabildiğini deneyimleyen çocukta hayal kırıklığı ve öfke nöbetleri azalır.

Öfke nöbetleri ve kendine zarar verme olursa ne yapmalıyım?

Otizmli çocuklarda öfke nöbetleri çoğu zaman bir ihtiyacın, bir rahatsızlığın ya da aşırı yüklenmenin ifadesidir. Nöbetin hangi durumlarda başladığını, öncesinde ve sonrasında neler olduğunu not etmek, tetikleyicileri anlamaya yardım eder. Gürültü, kalabalık, beklenmedik değişiklikler, yorgunluk, açlık ve ağrı sık tetikleyicilerdir. Çocuğun başını vurması, kendini ısırması gibi kendine zarar veren davranışlar varsa, bedensel bir ağrı kaynağı olup olmadığı mutlaka araştırılmalıdır. Davranışlar şiddetliyse ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa, psikiyatrist davranışsal yöntemleri ve gerektiğinde ilaç tedavisini birlikte planlar.

Psikiyatrist ilaç önerir mi?

Otizmin temel özelliklerini ortadan kaldıran bir ilaç bulunmaz. Ancak otizmli çocuklarda sık görülen ve yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyen bazı sorunlar için ilaç tedavisi gündeme gelebilir: ağır uyku sorunları, yoğun öfke ve saldırganlık, kendine zarar verme, dikkat eksikliği ve hiperaktivite ya da belirgin kaygı. İlaç her zaman davranışsal yöntemlerle birlikte ve yakın izlemle kullanılır. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Kreşe ya da okula nasıl hazırlanmalı?

Otizmli bir çocuğun kreşe başlaması, iyi bir planla olumlu bir deneyime dönüşebilir. Başlamadan önce okulu birkaç kez ziyaret etmek, öğretmenle tanışmak, sınıfın ve öğretmenin fotoğraflarını evde göstermek çocuğun alışmasını kolaylaştırır. Öğretmene çocuğun iletişim biçimi, duyusal hassasiyetleri, sevdiği şeyler ve onu sakinleştiren yöntemler hakkında kısa bir not hazırlamak çok işe yarar. İlk haftalarda kısa sürelerle başlamak, uyum sürecini yumuşatır.

Duyusal hassasiyetler günlük yaşamı nasıl etkiler?

Pek çok otizmli çocuk sesleri, ışıkları, dokuları ve kokuları farklı algılar. Saç kesimi, tırnak kesme, diş fırçalama, yeni giysiler ya da kalabalık bir doğum günü partisi, bu çocuklar için gerçekten zorlayıcı olabilir. Bu tepkiler şımarıklık değildir. Çocuğun hangi uyaranlardan rahatsız olduğunu ve hangilerini aradığını gözlemlemek, günlük yaşamı düzenlemeye yardım eder: etiketleri kesilmiş yumuşak giysiler, gürültülü ortamlarda kulaklık, saç kesimi öncesinde resimli bir anlatım ve kısa denemeler gibi. Ergoterapistler bu konuda aileye ayrıntılı öneriler sunabilir.

Uyku ve yemek sorunlarıyla nasıl baş edilir?

Otizmli çocukların önemli bir kısmında uykuya dalma güçlüğü ve gece uyanmaları görülür. Her gün aynı sırayla ilerleyen, resimli bir uyku rutini, yatak odasının karanlık ve sessiz tutulması ve akşam ekranlarının erken kapatılması yardımcı olur. Beslenmede ise yalnızca belirli renk ya da dokudaki yiyecekleri kabul etme sık görülür. Yeni yiyecekleri baskı yapmadan, alışık olduğu yiyeceklerin yanında küçük miktarlarda ve tekrar tekrar sunmak işe yarar. Kilo kaybı ya da çok kısıtlı bir beslenme varsa çocuk doktoruyla birlikte değerlendirilmelidir.

Kardeşlere nasıl anlatılır?

Kardeşler, otizmli bir çocuğun neden farklı davrandığını, neden daha fazla ilgi gördüğünü merak eder. Yaşlarına uygun, kısa ve dürüst bir açıklama yeterlidir: “Kardeşinin beyni bazı şeyleri farklı işliyor; konuşmayı ve oynamayı öğrenmesi için ona yardım ediyoruz.” Kardeşlere otizmli kardeşleriyle nasıl oynayabileceklerini göstermek, aralarındaki bağı güçlendirir.