Tik bozukluğu

Göz kırpması tik mi, alerji mi?

Bu soru, ailelerin en sık sorduğu sorulardan biridir ve önemlidir. Sık göz kırpma; göz alerjisi, kuru göz, kirpik batması ya da görme kusuru gibi nedenlere de bağlı olabilir. Boğaz temizleme ve burun çekme ise alerjik nezle, geniz akıntısı ya da astımla karıştırılabilir. Bu nedenle tik şüphesinde, belirtiler göz ya da kulak burun boğaz açısından da değerlendirilebilir. Tiklerin ayırt edici özellikleri şunlardır:

• Gün içinde sıklığı değişir; heyecan ve yorgunlukla artar, odaklanınca azalır.
• Çocuk kısa süreliğine bastırabilir.
• Zamanla yer değiştirir; göz kırpma azalırken başka bir hareket başlayabilir.
• Uyku sırasında belirgin biçimde azalır.

Tiklerini durdurmasını istemeli miyim?

Hayır. Bu, ebeveynlerin en çok zorlandığı konudur; çünkü çocuğu uyarmak doğal bir tepki gibi gelir. Ancak tikler istem dışıdır. “Yapma”, “Dur”, “Yine başladın” gibi uyarılar çocuğun tiklerine dikkatini artırır, kaygısını yükseltir ve tikleri sıklaştırabilir. Ayrıca çocuk, tikleri yüzünden suçlandığını hissederek kendini kötü hissedebilir. En yararlı tutum, tiklere hiç dikkat çekmemek ve günlük yaşamı olağan düzeninde sürdürmektir. Akrabaların ve aile dostlarının da bu konuda nazikçe bilgilendirilmesi gerekir.

Tikler neden okulda azalıp akşam artıyor?

Çocuklar tiklerini bir süre bastırabilir; özellikle sınıfta, arkadaşlarının yanında ya da yabancı bir ortamda. Bu bastırma çaba gerektirir. Çocuk eve gelip rahatladığında, gün boyu tuttuğu tikler daha yoğun biçimde ortaya çıkabilir. Akşam yorgunluğu ve ekran karşısında geçirilen zaman da tikleri artırabilir. Bu nedenle tiklerin evde daha sık görülmesi, ailenin yanlış bir şey yaptığı anlamına gelmez.

Tourette tanısı nasıl konur?

Tourette sendromu tanısı bir kan testi ya da görüntülemeyle değil, klinik değerlendirmeyle konur. Tanı için şu koşulların birlikte bulunması gerekir:

Yalnızca hareket ya da yalnızca ses tiklerinin bir yıldan uzun sürmesi süregen tik bozukluğu, bir yıldan kısa süren tikler ise geçici tik bozukluğu olarak adlandırılır. Tourette sendromunda uygunsuz sözcükler söylemek sanıldığı kadar sık değildir.

Davranışsal tedavi nasıl işler?

Tikler çocuğu rahatsız ediyorsa, okul ya da sosyal yaşamını etkiliyorsa, tedavide ilk seçenek davranışsal yöntemlerdir. Bu yöntemde çocuk önce tikinin hemen öncesinde bedeninde hissettiği dürtüyü fark etmeyi öğrenir. Ardından bu dürtü geldiğinde, tikle aynı anda yapılamayan ve dışarıdan pek fark edilmeyen bir karşıt hareket uygular. Örneğin göz kırpma tiki olan bir çocuk, dürtüyü hissettiğinde gözlerini birkaç saniye bilinçli olarak yumuşakça açık tutup yavaş göz kırpmayı dener. Bu çalışmalar seanslarda öğrenilir, evde ebeveynin desteğiyle tekrarlanır. Yöntem bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayanır ve genellikle dokuz-on yaşından büyük çocuklarda en iyi sonucu verir.

İlaç ne zaman gerekir?

Tiklerin çoğu ilaç gerektirmez. Ancak tikler ağrıya, kas yorgunluğuna ya da yaralanmaya yol açıyorsa, çocuğun okul ve sosyal yaşamını belirgin biçimde kısıtlıyorsa ve davranışsal tedavi yeterli olmadıysa psikiyatrist ilaç tedavisi önerebilir. İlaç, tikleri tamamen ortadan kaldırmayı değil, şiddetini azaltmayı amaçlar. Olası yararları ve yan etkileri ayrıntılı olarak konuşulur. Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Sınıf arkadaşları alay ederse ne yapmalıyım?

Tiklerin en zorlayıcı yanlarından biri, çocuğun okulda alay konusu olmasıdır. Bu durumda öğretmenle ve okul rehberlik servisiyle konuşmak gerekir. Öğretmenin tikleri bilmesi, çocuğun sınıfta uyarılmasını önler ve akranların alay etmesine karşı net bir tutum almasını sağlar. Bazı çocuklar, sınıfa tikleri hakkında kısa bir açıklama yapılmasını ister; bu karar çocuğun kendisine bırakılmalıdır. Evde ise çocukla alay edildiğinde neler söyleyebileceğini birlikte prova etmek, onun kendini daha güçlü hissetmesine yardım eder.

Tiklerle birlikte başka sorunlar da olabilir mi?

Evet. Tik bozukluğu olan çocuklarda dikkat eksikliği ve hiperaktivite, takıntılar, kaygı ve öfke kontrolü güçlükleri sık görülür. Bu durumlar çoğu zaman çocuğu tiklerden daha fazla zorlar. Psikiyatrist değerlendirme sırasında bu durumları da sorgular ve tedavi planında öncelikleri belirler. Takıntılar için OKB, dikkat sorunları için DEHB sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Tikleri kayıt altına almak işe yarar mı?

Evet. Birkaç hafta boyunca tiklerin hangi günlerde ve saatlerde arttığını, o dönemde neler yaşandığını kısa notlarla yazmak, hem aileye hem psikiyatriste değerli bilgiler sağlar. Sınav haftaları, uyku düzeninin bozulduğu tatil dönüşleri, soğuk algınlığı geçirilen günler ya da yoğun ekran kullanımının olduğu akşamlar gibi tetikleyiciler bu sayede görünür hâle gelir. Kısa ev videoları da muayenede tiklerin görülmediği durumlarda değerlendirmeyi kolaylaştırır. Ancak kayıt tutarken çocuğun yanında tiklerini saymamaya ve onu izlendiğini hissettirmemeye dikkat edilmelidir.

Tikler çocuğumun özgüvenini nasıl etkiler?

Tiklerin kendisinden çok, çevrenin tiklere verdiği tepkiler çocuğun özgüvenini etkiler. Sürekli uyarılan, alay edilen ya da tikleri yüzünden etkinliklerden uzak tutulan bir çocuk kendini değersiz hissedebilir. Çocuğun güçlü olduğu alanları desteklemek, ona tiklerinin onun kim olduğunu belirlemediğini hissettirmek ve tikleri ev içinde olağan karşılamak özgüvenini korur. Ergenlerde ise tiklerin sosyal ilişkilerdeki etkisi gençle açıkça konuşulmalı, gerekirse terapide bu konuya yer ayrılmalıdır.

Tik ile takıntılı hareket arasındaki fark nedir?

Tikler genellikle ani, kısa ve amaçsızdır; çocuk bir dürtüyü rahatlatmak için yapar. Takıntılı hareketler ise belirli bir korkuyu ya da düşünceyi etkisiz kılmak için yapılır ve çoğu zaman belirli kurallara bağlıdır. Bazı çocuklarda ikisi iç içe geçebilir; ayrımı yapmak psikiyatristin değerlendirmesini gerektirir.

Tikler yetişkinlikte de sürer mi?

Çocuklarda tikler genellikle ergenlik ortası ve sonunda belirgin biçimde azalır. Pek çok genç, yetişkinliğe geldiğinde ya hiç tik yaşamaz ya da çok hafif tiklerle yaşamını sürdürür. Bazı kişilerde ise tikler yetişkinlikte de devam eder; ancak bu kişiler de çoğu zaman tikleriyle birlikte başarılı bir okul, iş ve sosyal yaşam sürdürür.