Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)

Her hareketli çocuk DEHB mi?

Hayır. Çocukların büyük bölümü doğal olarak hareketli, meraklı ve sabırsızdır. Özellikle okul öncesi yaşlarda yerinde duramamak gelişimin olağan bir parçasıdır. DEHB'den söz edebilmek için şu koşulların birlikte bulunması gerekir:

• Belirtiler çocuğun yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla olmalıdır.
• En az altı aydır sürmeli ve on iki yaşından önce başlamış olmalıdır.
• Yalnızca evde ya da yalnızca okulda değil, birden fazla ortamda görülmelidir.
• Çocuğun okul, aile ya da arkadaşlık yaşamını belirgin biçimde etkilemelidir.

Ayrıca uyku eksikliği, işitme sorunları, kaygı, aile içinde yaşanan stres ya da öğrenme güçlüğü gibi durumlar da dikkat ve davranış sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle bir çocuk ergen psikiyatristinin değerlendirmesi, doğru tanı için önemlidir.

Kız çocuklarında neden geç fark edilir?

DEHB kız çocuklarında da görülür; ancak çoğu zaman daha sessiz bir biçimde. Kızlarda hareketlilik ve sınıfı rahatsız eden davranışlar daha az olabilir; buna karşılık dalgınlık, unutkanlık, düzensizlik ve hayallere dalma ön plandadır. Sınıfta kimseyi rahatsız etmeyen ama derste anlatılanları kaçıran bir kız öğrenci, yıllarca “biraz dalgın” olarak tanımlanabilir. Bu çocuklar ergenlikte artan ders yüküyle birlikte zorlanmaya başlar ve bazen ilk başvuru kaygı ya da depresyon nedeniyle olur.

Tanı nasıl konur, bir test yeterli mi?

DEHB'yi tek başına kesin olarak gösteren bir kan testi, beyin görüntülemesi ya da bilgisayar testi yoktur. Tanı, psikiyatristin yaptığı klinik değerlendirmeye dayanır. Bu değerlendirmede:

• Ebeveynlerle çocuğun gebelikten bugüne gelişim öyküsü, uyku düzeni, aile yaşamı ve okul geçmişi konuşulur.
• Çocukla yaşına uygun bir görüşme yapılır.
• Ebeveyn ve öğretmenden standart değerlendirme formlarını doldurmaları istenir.
• Gerektiğinde MOXO dikkat testi gibi bilgisayarlı ölçümler yapılır; bu testler tanıyı destekler ama tek başına koymaz.
• İşitme ve görme kontrolü, gerekli durumlarda kan tahlilleri istenir.

Karneler, öğretmen yorumları ve okul defterlerinden örnekler, değerlendirme için çok değerli bilgiler sağlar.

İlaç kullanmazsak ne olur?

Bu soru pek çok ailenin aklındadır. Hafif DEHB'de ebeveyn eğitimi ve okul düzenlemeleri çoğu zaman yeterli olabilir. Orta ve ağır DEHB'de ise belirtiler tedavi edilmediğinde çocuk okulda geride kalabilir, sürekli eleştirilmekten özgüveni zedelenebilir, arkadaş ilişkileri bozulabilir ve aile içinde çatışmalar artabilir. Ergenlikte dürtüsellik, kazalar ve riskli davranışlar açısından ek bir risk oluşturur. İlaç kararı her zaman ailenin tercihleri, çocuğun görüşü ve belirtilerin şiddeti birlikte değerlendirilerek verilir; psikiyatrist seçenekleri, yararları ve olası yan etkileriyle birlikte açıkça anlatır.

İlaçlar hakkında en çok merak edilenler

Ayrıntılar için ilaç tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.

Ödev saatlerindeki çatışmaları nasıl azaltabiliriz?

Ödev saati, DEHB'li çocukların ailelerinde en sık çatışma yaşanan zamandır. Şu adımlar bu çatışmayı belirgin biçimde azaltabilir:

• Ödev için her gün aynı saati ve sessiz, düzenli bir köşeyi belirleyin.
• Masadan telefon, tablet ve oyuncakları kaldırın.
• Ödevi 15–20 dakikalık parçalara bölün; aralarda kısa hareket molaları verin.
• Her parçanın başında ne yapılacağını birlikte kısaca söyleyin.
• Tamamlanan her parçayı hemen fark edin; hataları en sona bırakın.
• Bir zamanlayıcı kullanmak, çocuğun zamanı görmesini kolaylaştırır.

Bu ve benzeri becerilerin evde tutarlı biçimde uygulanması için ebeveyn danışmanlığı görüşmeleri planlanabilir.

Öğretmenle nasıl iş birliği yapılır?

Öğretmen, çocuğun okul içindeki davranışlarını en iyi gözlemleyen kişidir ve tedavinin önemli bir ortağıdır. Ailenin onayıyla öğretmene çocuğun güçlü yanları ve zorlandığı alanlar hakkında bilgi verilebilir. Ön sırada oturma, yönergelerin kısa verilmesi, ödevlerin parçalara bölünmesi, sınavlarda ek süre ve kısa hareket molaları gibi düzenlemeler konuşulabilir. Öğretmenle düzenli kısa geri bildirimler, örneğin haftalık bir not ya da kısa bir mesaj, evdeki ve okuldaki yaklaşımın aynı yönde ilerlemesini sağlar.

Ergenlikte DEHB nasıl değişir?

Ergenlikte hareketlilik genellikle azalır, ama dikkat dağınıklığı, erteleme, zaman yönetimi güçlüğü ve dürtüsellik sürer. Sınav hazırlığı, ehliyet alma, sosyal medya kullanımı ve arkadaş ilişkileri yeni zorluklar getirir. DEHB'li gençlerde trafik kazaları, riskli davranışlar ve madde denemeleri açısından daha fazla dikkat gerekir. Bu dönemde tedavinin amacı, gencin kendi güçlüklerini tanıması ve onlarla baş etmek için kendi yöntemlerini geliştirmesidir. Planlama ve zaman yönetimine odaklanan bilişsel davranışçı terapi ergenlerde yararlıdır. Gencin tedavi kararlarına katılması, ilaç kullanımına ve kontrollere uyumu belirgin biçimde artırır.

Kardeşler ve aile düzeni nasıl etkilenir?

DEHB'li bir çocuğun olduğu evlerde ebeveynlerin dikkatinin büyük kısmı bu çocuğa yönelir. Kardeşler kendilerini geri planda kalmış hissedebilir ya da “Neden ona farklı kurallar uygulanıyor?” diye sorabilir. Ev kurallarının bütün çocuklar için açık ve adil olması, her çocukla ayrı ayrı zaman geçirilmesi ve kardeşlere yaşlarına uygun bir açıklama yapılması aile içindeki dengeyi korur. Ebeveynlerin birbirine destek olması ve gerektiğinde birbirlerinin yerine geçebilmesi, tükenmişliği önler.

Uyku ile dikkat arasında nasıl bir bağ var?

Uykusunu alamayan her çocuk ertesi gün daha dalgın, daha sinirli ve daha hareketli olur. DEHB'li çocuklarda ise uykuya dalma güçlüğü zaten sık görülür. Akşam ekranlarının erken kapatılması, yatma saatinin sabit tutulması ve yatmadan önce sakin bir rutin oluşturulması, gündüz belirtilerini de olumlu etkiler. Horlama, gece sık uyanma ya da sabah yorgun kalkma varsa, uyku apnesi gibi durumlar açısından çocuk doktoruyla da görüşülmelidir.

DEHB'ye eşlik eden sorunlar nelerdir?

DEHB'li çocukların önemli bir kısmında okuma, yazma ya da matematikte özgül öğrenme güçlüğü, karşıt gelme davranışları, kaygı, uyku sorunları ve tikler de görülebilir. Bu sorunlar, DEHB tedavisine verilen yanıtı etkileyebilir; bu nedenle değerlendirmede ayrıca ele alınır ve tedavi planına eklenir.