Keçiören Çocuk Ergen Psikiyatristi: Ailelere Bilgi

Çok kullanmak ile bağımlılık arasındaki fark nedir?

Uzun süre oyun oynayan her çocuk bağımlı değildir. Oyun bağımlılığında şu özellikler en az birkaç aydır birlikte görülür: çocuk oynama süresini kontrol edemez, oyun diğer bütün ilgilerinin önüne geçmiştir, olumsuz sonuçlarına (uykusuzluk, düşen notlar, aile kavgaları) rağmen devam eder ve oyundan uzak kaldığında yoğun öfke ya da huzursuzluk yaşar.

Hangi işaretler endişe verici?

• Gece geç saatlere kadar oynamak, sabah okula kalkamamak
• Yemekleri ekran başında yemek ya da atlamak
• Ekran kısıtlandığında bağırma, eşya kırma, kendini odaya kilitleme
• Arkadaşlarıyla yüz yüze buluşmayı bırakmak, eskiden sevdiği sporu ve hobileri terk etmek
• Oyun içi satın alımlar için izinsiz para harcamak
• Ne kadar oynadığını gizlemek, yalan söylemek

Ekran neden bu kadar çekici?

Oyunlar ve sosyal medya, beynin ödül sistemini sık ve öngörülemeyen ödüllerle (seviye atlama, beğeni, ganimet kutusu) uyarır. Ergenlik döneminde ödüle duyarlılık en yüksek düzeydedir; dürtü kontrolünü sağlayan ön beyin bölgeleri ise henüz olgunlaşmaktadır. Kaygılı, yalnız ya da dikkat eksikliği olan çocuklar için ekran, zor duygulardan kaçmanın en kolay yoludur. Bu yüzden psikiyatrist yalnız ekran süresine değil, çocuğun ekrana neden sığındığına da bakar.

Evde hangi kurallar işe yarar?

• Kuralları çocukla birlikte, sakin bir zamanda konuşarak koyun ve yazılı hâle getirin.
• Telefon ve tabletler gece yatak odası dışında şarj edilsin; yatmadan bir saat önce ekranlar kapansın.
• Yemek masasında ve aile zamanlarında ekran olmasın; bu kural ebeveynler için de geçerli olsun.
• Ekran süresini ödev ve sorumluluklardan sonraya koyun; süreyi zamanlayıcıyla görünür kılın.
• Ani ve tam yasaklar yerine süreyi aşamalı azaltın ve boşalan zamanı spor, müzik, arkadaş buluşması gibi etkinliklerle doldurun.
• Yaşa uygun içerik ve ebeveyn denetimi ayarlarını kullanın.

Psikiyatrist bu sürece nasıl katkı sağlar?

Çocuk ergen psikiyatristi önce ekran kullanımının boyutunu ve gencin günlük yaşamına etkisini değerlendirir; ardından altta yatan dikkat eksikliği, depresyon, sosyal kaygı ya da aile içi sorunları araştırır. Tedavide bilişsel davranışçı terapi ile gencin oyun isteğini tetikleyen durumları fark etmesi ve alternatif baş etme yolları geliştirmesi hedeflenir. Aile görüşmeleri, kuralların tutarlı uygulanmasını ve ev içi gerginliğin azalmasını sağlar. Altta yatan bir sorun varsa onun tedavisi ekran kullanımını da belirgin biçimde azaltır.

Küçük çocuklarda ekran

İki yaşından küçük çocuklarda görüntülü aile görüşmeleri dışında ekran kullanımı önerilmez. İki ile beş yaş arasında günde bir saati aşmayan, yaşa uygun ve mümkünse ebeveynle birlikte izlenen içerik önerilir. Erken yaşta uzun ekran süresi dil gelişimini, dikkati ve uykuyu olumsuz etkileyebilir. Çocuğu sakinleştirmek için ekrana başvurmak kısa vadede kolay görünse de duyguları düzenlemeyi öğrenmesini zorlaştırır.

Sosyal medya gencimin ruh sağlığını nasıl etkiler?

Sosyal medya, ergenlerin arkadaşlarıyla bağ kurduğu ve kendini ifade ettiği bir alan olabilir. Ancak sürekli karşılaştırma, beğeni ve takipçi sayısına bağlı değer duygusu, dışlanma korkusu ve siber zorbalık kaygıyı, beden memnuniyetsizliğini ve depresyon belirtilerini artırabilir. Gece geç saatlere kadar süren kullanım uyku süresini kısaltır; uykusuzluk ise duygudurumu doğrudan olumsuz etkiler.

Gencin hangi platformlarda ne kadar zaman geçirdiğini, kimlerle etkileşimde olduğunu ve bu içeriklerin ona nasıl hissettirdiğini yargılamadan sormak önemlidir. Siber zorbalık fark edildiğinde ekran görüntüleri saklanmalı, gerekirse okul ve platform bildirim yolları kullanılmalıdır. Psikiyatrist, sosyal medya kullanımının gencin ruh hâline etkisini de değerlendirmenin bir parçası olarak ele alır.

Aile olarak bir medya planı nasıl yapılır?

Aile medya planı, ekran kullanımına dair kuralların aile üyeleri tarafından birlikte belirlendiği yazılı bir anlaşmadır. Planda ekransız zamanlar (yemekler, aile buluşmaları, yatmadan önceki bir saat), ekransız alanlar (yatak odası, yemek masası), hafta içi ve hafta sonu için oyun süreleri, uygun içerikler ve çevrim içi güvenlik kuralları yer alır.

Planın kalıcı olması için çocukların ve gençlerin görüşü alınmalı, kurallar ebeveynler için de geçerli olmalı ve belirli aralıklarla birlikte gözden geçirilmelidir. Kurala uyulmadığında uygulanacak sonuçlar önceden ve sakin bir zamanda konuşulmalıdır. Plan, yasaklar listesinden çok, ailenin birlikte geçirdiği zamanı ve gencin diğer ilgi alanlarını güçlendiren bir rehber olarak düşünülmelidir.

Keçiören'de çocuk ergen psikiyatristine başvuru

Keçiören'de yaşayan aileler ekran ve oyun kullanımı kontrolden çıktığında çocuk ve ergen psikiyatrisi polikliniklerine ya da muayenehanelere başvurabilir. Başvurudan önce bir hafta boyunca günlük ekran süresini ve gece yatış saatini not etmek, değerlendirmeyi somutlaştırır.